Bryndís Guðmundsdóttir, yfirtalmeinafræðingur á Reykjalundi, Msc SLT

 

Lengi var talið að aðkoma talmeinafræðinga að þjálfun sjúklinga með starfræn einkenni sem tengjast tali og máli væri óþörf. Sálfræðingar, iðjuþjálfar og sjúkraþjálfarar hafa um árabil sinnt þessum hópi sjúklinga en fáir hafa leitað til talmeinafræðinga. 

Ef leitað er að rannsóknum um þetta efni sjást stöku greinar um starfræn taleinkenni. Rannsóknum hefur hins vegar undið fram á síðustu árum og nú er almennt viðurkennt að aðkoma talmeinafræðinga sé mikilvæg fólki með starfræn einkenni. Samkvæmt ýmsum samtökum talmeinafræðinga í Evrópu upplifa talmeinafræðingar sem starfa á þessu sviði sig þó óörugga og að þá vanti reynslu, rannsóknir og gagnreyndar aðferðir til að vinna eftir.

 

Hvað eru starfræn einkenni?

Starfræn einkenni (e. functional neurological disorder, FND) eru skilgreind sem einkenni sem ekki er hægt að útskýra út frá sjúkdómi eða skaða á taugakerfinu. Þetta eru þó erfiðleikar tengdir taugakerfinu og skilaboðum sem send eru til og frá heilanum (FND Hope, e.d.). Talið er að líkamlegar orsakir, eins og veikindi eða slys, sálfræðilegar orsakir eða áföll af ýmsum toga séu helsti áhættuþáttur fyrir því að starfræn einkenni blossi upp. 

Starfræn einkenni eru töluvert algengari en ætla mætti og greinast hjá fólki á öllum aldri en eru þó ekki mjög algeng hjá börnum undir tíu ára aldri (Maurer og Duffy, 2022). Sjúklingar sem greinast með þau sýna ýmis einkenni svo sem erfiðleika með hreyfingar, spennu í vöðvum eða skjálfta, erfiðleika með tal, skyntruflanir og eða hugræn einkenni (Goldstein o.fl. 2023).

Nú er talið að þeim sem greinast með starfræn einkenni megi skipta í tvo hópa eftir einkennum. Annars vegar eru starfræn köst þar sem helstu einkenni eru m.a. flog og yfirlið. Hins vegar er það sem kalla má starfræna hreyfiröskun. Einkenni sem koma fram í henni eru meðal annars starfræn taleinkenni. 

Það er töluvert algengt hjá fólki með starfræn einkenni að þau séu breytileg. Þau geta verið alvarleg eina stundina en mild hina auk þess sem einkennin eru sjaldnast bara ein heldur eru þau oftast fleiri og geta komið fram á sama tíma (Baker o.fl., 2021; Duffy, 2016; Maurer og Duffy, 2022). Einkennin geta einnig mildast þegar athygli er beint frá þeim. 

 

Hvaða einkenni tal- og málmeina eru þekkt?

Starfræn taleinkenni geta verið af ýmsum toga og mikilvægt að talmeinafræðingar fræðist um og vinni með þau. Utianski og Duffy skoðuðu hvaða starfrænu einkenni sjúklingar sýndu og töldu að á milli 25–50% þeirra sem greindust með þau væru með starfræn taleinkenni (Utianski og Duffy, 2022).  

Hvaða starfrænu taleinkenni eru þekkt? Ekki er unnt að nefna þau öll hér sem þekkt eru en þó er vert að nefna nokkur af þeim algengustu:

Þvoglumæli: Eins og með önnur starfræn einkenni getur einstaklingur verið mjög þvoglumæltur um tíma en lítið eða ekkert annars.

Stam: Starfrænt stam byrjar skyndilega og einkennist einna helst af hikum, endurtekningu hljóða, atkvæða og/eða orða. Einnig er lenging hljóða þekkt. Einstaklingur sem stamar getur jafnvel stamað mjög mikið eina stundina en vægt aðra, jafnvel innan sömu klukkustundar.

Hás og rám rödd: Útiloka verður sýkingu eða skaða á raddböndum áður en grunur um starfræn taleinkenni vakna. Þessi einkenni geta verið misalvarleg en þekkt er að þau blossi aftur upp eftir slæma hálsbólgu. Þessi tegund stafrænna taleinkenna hefur verið einna mest rannsökuð (McKenzie, Hilari og Behn, 2024).

Kyngingarvandi: Fólk upplifir eins og það sé hnútur eða fyrirstaða af einhverjum toga í hálsi sem gerir það að verkum að því finnist erfitt að kyngja. Sumir hafa útskýrt einkennin þannig að það sé eins og líkaminn muni ekki hvernig á að kyngja (Utianski og Duffy, 2022).

En hvað með börnin? Eins og nefnt var á undan eru starfræn taleinkenni einnig þekkt hjá börnum. Efla þyrfti þó rannsóknir á taleinkennum barna. Í nýlegri rannsókn (Yong o.fl., 2023) þar sem skimað var fyrir starfrænum einkennum hjá börnum sem komu á barnaspítala í Skotlandi náðu 18,3 prósent þeirra greiningarviðmiðum og tvö prósent voru með starfræn taleinkenni. Meðalaldur barnanna var 13 ár. Auk áðurnefndra starfrænna taleinkenna geta börn einnig verið með starfræna framburðarerfiðleika og/eða notað barnalegra tal en ætla mætti miðað við aldur. 

 

Hvernig skal vinna með einkennin?

Þekking er stöðugt að aukast á starfrænni hreyfiröskun og þar með talið á starfrænum taleinkennum. Í meðferð er lögð áhersla á að fræða sjúklinginn um einkenni sín, ásamt því að vinna með sjúkra-, iðju-, sál-, og talmeinafræðingum (LaFaver og Ricciardi, 2022). Áður en meðferð hefst þarf greining að liggja fyrir svo að hægt sé að setja markmið, mynda meðferðarsamband og veita fræðslu. Við mat talmeinafræðings og fræðslu getur verið nauðsynlegt að nota hljóð- og myndupptöku þar sem einkennin geta verið síbreytileg. 

 

Höfundur greinar er:

Bryndís Guðmundsdóttir, yfirtalmeinafræðingur á Reykjalundi Msc SLT

 

Áhugaverðar vefsíður um starfræn einkenni

Fndsociety.org

Fndhope.org

Neurosymptoms.org

 

Heimildir 

Baker, J., Barnett, C., Cavalli, L., Dietrich, M., Dixon, L., Duffy, J. R. … og McWhirter, L. (2021). Management of functional communication, swallowing, cough and related disorders: consensus recommendations for speech and language therapy. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry 92(10),1112–1125. https://doi.org/10.1136/jnnp-2021-326767 

Duffy, J. R. (2016). Functional speech disorders: clinical manifestations, diagnosis, and management. Handbook of clinical neurology, 139, 379-388. https://doi.org/10.1016/b978-0-12-801772-2.00033-3

FND Hope. (e.d.). https://fndhope.org/  

Goldstein, A.N., Paredes-Echeverri S.,Finkelstein , S.A., Guthrie, A. J., Perez, D. L., og Freeburn, J. L. (2023).  Speech and language therapy: A treatment case series of 20 patients with functional speech  disorder. NeuroRehabilitation, 53(2), 227-238. https://doi.org/10.3233/NRE-220182 

LaFaver, K. og Ricciardi, L. (2022). Interdisciplinary rehabilitation approaches in functional movement disorder. In Functional movement disorder: an interdisciplinary case-based approach (bls. 353-365). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-86495-8_26

Maurer, C.W. og Duffy, J.R. (2022). Functional Speech and Voice Disorders. Functional movement disorder: An interdisciplinary case-based approach, 157-167. https://doi.org/10.1007/978-3-030-86495-8_13 

McKenzie, K.,  Hilari, K. og  Behn, N. (2024)  An exploration of UK speech and language therapists’ treatment and management of functional communication disorders: A mixed-methods online survey. International Journal of Language & Communication Disorders,  59(6),  2752–2765. https://doi.org/10.1111/1460-6984.13113 

Utianski, R. L. og Duffy, J. R. (2022). Understanding, recognizing, and managing functional speech disorders: Current thinking illustrated with a case series. American journal of speech-language pathology, 31(3), 1205–1220. https://doi.org/10.1044/2021_AJSLP-21-00366 

Yong, K., Chin, R. F., Shetty, J., Hogg, K., Burgess, K., Lindsay, M. … og Pilley, E. (2023). Functional neurological disorder in children and young people: Incidence, clinical features, and prognosis. Developmental Medicine & Child Neurology, 65(9), 1238–1246.