Þorbjörg Saga Ásgeirsdóttir talmeinafræðingur. Meðhöfundur er Jóhanna T. Einarsdóttir prófessor í talmeinafræði við HÍ

 

Inngangur

Málþroski barna á leikskólaaldri leggur grunn að síðara námi í grunnskóla (Einarsdóttir o.fl., 2016). Mikilvægt er að íhlutun sem snýr að tal- og málþroska hefjist snemma, en framfarir eru hraðar á aldrinum 3–6 ára (Hrafnhildur Ragnarsdóttir, 2015). Skimunarlistinn LANIS hefur verið í þróun á síðastliðnum árum en hann skimar fyrir málþroska og framburðarvanda þriggja ára barna (Karen Inga Bergsdóttir, 2022; Rannveig Gestsdóttir, 2022). Ef barnið hefur ekki staðist skimun og/eða áhyggjur eru varðandi tal- og málþroska barns geta foreldrar orðið uggandi ef viðeigandi þjónusta fæst ekki strax (McGill o.fl., 2020). Löng bið getur verið eftir talþjálfun eða ráðgjöf frá talmeinafræðingum og í greinargerð frá árinu 2022 kemur fram að biðin gæti verið allt að þrjú ár (Sara Lovísa Halldórsdóttir o.fl., 2022). 

Það getur skipt sköpum að foreldrar fái góða ráðgjöf um hvernig hægt sé að efla tal- og málþroska barna heima fyrir en rannsóknir sýna fram á að íhlutun ætluð foreldrum skilar árangri (Heidlage o.fl., 2020; Suttora o.fl., 2021). Í dag er internetið stór hluti af lífi flestallra og rannsóknir hafa sýnt fram á að foreldrar nýta sér það til að leita að upplýsingum um tal- og málþroska barna (Novianti o.fl., 2023). Til að þeir geti tekið vel upplýstar ákvarðanir þurfa að vera til staðar upplýsingar sem byggðar eru á niðurstöðum rannsókna eða gagnreyndum heimildum (McGill og McLeod, 2019). Til er fjöldinn allur af vefsíðum sem fjalla um tal- og málþroska barna, bæði erlendar og íslenskar (Fjölbreyttar kennsluaðferðir, e.d.; Lubbi, 2024; Lærum og leikum með hljóðin, 2013; Málefli, e.d.; Miðja máls og læsis, e.d.; Orðaleikur MSHA, e.d.; The Hanen Center, 2016; The Western NSW Local Health District, 2024). Það sem hins vegar vantar er vefsíða fyrir foreldra sem veitir bæði fræðslu og ráðgjöf um örvun tal- og málþroska þriggja ára barna. Markmið þessa verkefnis var að undirbúa hönnun að aðgengilegri vefsíðu um tal- og málörvun ætluð foreldrum ungra barna. Vefsíðan er þáttur í þróun á LANIS skimunarlistanum þar sem foreldrar geta leitað inn á síðuna ef áhyggjur vakna í kjölfar skimunar. 

Rannsóknarspurningarnar sem leitast var eftir að svara voru:

  1. Hvað vilja talmeinafræðingar sjá á vefsíðu um tal- og málörvun sem ætluð er foreldrum þriggja ára barna?
  2. Hvaða atriði eru valin á vefsíðuna að teknu tilliti til niðurstaðna rannsókna og svara talmeinafræðinga? 
  3. Hversu gagnleg eru fyrstu drög vefsíðunnar að mati foreldra?

Aðferð 

Þátttakendur rannsóknarinnar voru sex talmeinafræðingar og sjö foreldrar þriggja ára barna. Tekin voru viðtöl við talmeinafræðingana áður en fyrstu drög vefsíðunnar voru unnin þar sem spurt var um hvað þeim fyndist mikilvægt að kæmi fram á slíkri vefsíðu. Viðtölin fóru fram í gegnum fjarfundabúnaðinn Zoom. Þau voru tekin upp og síðan afrituð og unnið úr gögnunum. Notuð var þemagreining við úrvinnslu gagnanna. Beitt var aðleiðslu og sameiginlegir þættir voru teknir saman í þemu. Enn fremur voru skoðaðar niðurstöður rannsókna um hvaða aðferðir höfðu reynst árangursríkar í tal- og málörvun barna. Eftir að fyrstu drög að vefsíðu voru unnin var haft samband við átta foreldra og spurningalisti um gagnsemi vefsíðunnar var sendur til þeirra. Sjö foreldrar svöruðu spurningalistanum.

Viðtöl talmeinafræðinga 

Helstu niðurstöður úr viðtölum talmeinafræðinga voru þær að einkenni góðra vefsíðna væri að þær væru aðgengilegar, auðvelt væri að finna það sem maður vildi og upplýsingar sem kæmu fram væru réttar. Þeir vildu sjá fræðslu um alla þætti vefsíðunnar en í fyrstu drögum hafði verið gert ráð fyrir eftirfarandi þáttum: málþroski, framburður og tvítyngi/fjöltyngi. Undir málþroska vildu þeir sjá, eins og áður sagði, fræðslu og einnig almennar málörvunaraðferðir þar sem athafnir daglegs lífs væru nýttar, upplýsingar um lestur fyrir börn sem og þroskaþrep. Undir framburði vildu þeir einnig sjá þroskaþrep, upplýsingar um hljóðkerfisvitund og algengt var að þeir nefndu bæði Lubbi og Lærum og leikum með hljóðin. Undir tvítyngi/fjöltyngi vildu þeir sjá almennar ráðleggingar, svo sem að foreldrar tali það tungumál sem þeim er tamast. Einnig vildu þeir sjá upplýsingar á fleiri tungumálum. Talmeinafræðingarnir voru til í að sjá verkefni sem foreldrar gætu unnið með börnum sínum heima undir hverju sviði fyrir sig. Til að mynda vildu þeir sjá verkefni sem fara yfir afmarkaðan orðaforða undir málþroska og undir framburði nefndu þeir verkefni sem líktist efni eins og Lærum og leikum með hljóðin og Lubba. Talmeinafræðingar nefndu einnig að þeir væru til í að sjá myndbönd á vefsíðunni sem fjölluðu til dæmis um málþroska og/eða framburð. Frumdrög vefsíðunnar voru unnin út frá viðtölum talmeinafræðinga og rannsóknum á tal- og málörvun. Þar var einblínt á málþroska og framburð en ekki gafst færi á að gera grein fyrir tvítyngi/fjöltyngi. 

Bygging vefsíðunnar

Vefsíðan var sett upp og atriði LANIS skimunarlistans höfð til hliðsjónar þar sem undirsíður vefsíðunnar voru málþroski, orðaforði, samræðulestur og framburður. Lestur er þó ekki hluti af LANIS listanum en í ljósi þess hversu algengt er að nota málörvunaraðferðina samræðulestur í rannsóknum til að efla tal- og málþroska (Heidlage o.fl., 2020; Suttora o.fl., 2021; Walker o.fl., 2020) og út frá viðtölum talmeinafræðinga, var ákveðið að hafa eina undirsíðu sem fjallaði um samræðulestur. Á undirsíðunni málþroski voru almennar upplýsingar um málþroska og stuttleg ráð um hvað foreldrar geta gert til efla hann. Einnig var þar að finna myndband um málþroska sem heitir Málþroski barna (Rannsókna- og fræðslustofu um þroska, læsi og líðan barna og ungmenna, 2024). Á undirsíðunni Orðaforði voru almennar upplýsingar um orðaforða. Þar var einnig fræðsla um málörvunaraðferðir sem styðja við málþroska barna og geta meðal annars aukið við orðaforða þeirra. Í viðtölum við talmeinafræðinga kom fram að þeir myndu vilja sjá almenna málörvun sem foreldrar geta veitt í gegnum athafnir daglegs lífs. Þær málörvunaraðferðir sem valdar voru inn á vefsíðuna voru: fyrirmyndir (e. modeling), sjálftal og samhliðatal (setja orð á athafnir), að endurtaka leiðrétt og lengja setningar (Walker o.fl., 2020). Á undirsíðunni framburður var meðal annars áhersla lögð á þróun málhljóðanna og upplýsingar um hvernig foreldrar geta stutt við málhljóðamyndun barna til dæmis með því að nýta aðferðina að endurtaka leiðrétt og forðast það að biðja þau um að nota ákveðið málhljóð sem þau eiga í erfiðleikum með eða sem ekki er komið hjá þeim. Á undirsíðunni samræðulestur voru upplýsingar um hvernig foreldrar geta nýtt aðferðina samræðulestur til að lesa fyrir börnin sín. Á undirsíðum vefsíðunnar var einnig vísað á gagnlega hlekki. 

 

Svör foreldra

Svör foreldra á spurningalistanum sem notaður var til að meta gagnsemi vefsíðunnar gáfu til kynna að hún væri gagnleg. Foreldrar voru á heildina litið ánægðir og jákvæðir í hennar garð. Þeim fannst vefsíðan vera skýr og gagnleg og allir þátttakendur svöruðu því játandi þegar spurt var hvort þeir gátu nýtt ráðin sem þar voru að finna. Foreldrar voru einnig spurðir hvað gagnlegast væri á hverri undirsíðu fyrir sig þar sem þeir nefndu til að mynda myndband um málþroska, málörvunaraðferðir, hlekk inn á verkefni sem tengdist orðaforða, þróun málhljóða og skref um hvernig hægt væri að lesa fyrir börn. Spurt var um hvort eitthvað hefði vantað á vefsíðuna og komu fram nokkrar tillögur að því sem bæta mætti við hana. Foreldrar nefndu að þeir vildu sjá þroskaþrep er varðar málþroska og upplýsingar um hvenær foreldrar ættu að hafa áhyggjur. Einnig nefndu tveir þátttakendur að þeir vildu sjá lista yfir stofur talmeinafræðinga. Flestir foreldrarnir skoðuðu vefsíðuna oftar en einu sinni og algengast var að þeir kíktu inn á hana fjórum sinnum. Allir svöruðu því játandi þegar spurt var um hvort að þeir myndu fara aftur inn á síðuna og hvort þeir myndu mæla með henni við vini og ættingja. 

Lokaorð

Þó að ýmsir vankantar voru á rannsókn verkefnisins svo sem tímaskortur, skortur á fjármagni til að vinna síðuna og lítið úrtak þátttakanda, þá sýndu niðurstöður samt sem áður fram á að fyrstu drög vefsíðunnar virtust gagnleg og hentuðu foreldrum barna á þessum aldri. Næstu skref beindust að því að þróa vefsíðuna áfram og bæta við hana efni og verkefnum. Ný og betrumbætt síða var opnuð í október 2024 sem heitir Tal- og málörvun og er vistuð á eftirfarandi slóð https://talmal.hi.is/.

 

Heimildir

Einarsdóttir, J. T., Björnsdóttir, A., og Símonardóttir, I. (2016). The predictive value of preschool language assessments on academic achievement: A 10-year longitudinal study of Icelandic children. American Journal of Speech-Language Pathology, 25(1), 67–79. https://doi.org/10.1044/2015_ajslp-14-0184

Fjölbreyttar kennsluaðferðir. (e.d.). https://fjolbreyttkennsla.is/

Heidlage, J. K., Cunningham, J. E., Kaiser, A. P., Trivette, C. M., Barton, E. E., Frey, J. R. og Roberts M. Y. (2020). The effects of parent-implemented language interventions on child linguistic outcomes: A meta-analysis. Early Childhood Research Quarterly, 50(1), 6–23. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2018.12.006 

Hrafnhildur Ragnarsdóttir. (2015). Málþroski leikskólabarna: Þróun orðaforða, málfræði og hlustunarskilnings milli fjögra og fimm ára aldurs. Netla. https://netla.hi.is/greinar/2015/ryn/007.pdf 

Karen Inga Bergsdóttir. (2022). LANIS skimunarlisti: Önnur forprófun á framburðarhluta listans [Meistararitgerð, Háskóli Íslands]. Skemman. http://hdl.handle.net/1946/41652

Lubbi. (2024). https://www.lubbi.is/

Lærum og leikum með hljóðin. (2013). https://laerumogleikum.is/

Málefli. (e.d.). https://www.malefli.is/is

McGill, N. og McLeod, S. (2019). Aspirations for a website to support families’ active waiting for speech-language pathology. International Journal of Speech-Language Pathology, 21(3), 263–274. https://doi.org/10.1080/17549507.2019.1604802

McGill, N., Crowe, K. og McLeod, S. (2020). “Many wasted months”: Stakeholders’ perspectives about waiting for speech-language pathology services. International Journal of Speech-Language Pathology, 22(3), 313–326. https://doi.org/10.1080/17549507.2020.1747541

Miðja máls og læsis. (e.d.). Miðja máls og læsis. https://mml.reykjavik.is/

Novianti, R., Mahdum, Suarman, Elmustian, Firdaus, Hadriana, Sumarno, Rusandi, M. A. og Situmorang, D. D. B. (2023). Internet-based parenting intervention: A systematic review. Heliyon, 9(3), e14671. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e14671

Orðaleikur MSHA. (e.d.). https://ordaleikur.msha.is/ 

Rannsókna- og fræðslustofu um þroska, læsi og líðan barna og ungmenna. (2024, 4. Janúar). Málþroski barna [myndband]. Vimeo. https://vimeo.com/899824155

Rannveig Gestsdóttir. (2022). LANIS skimunarlisti: Önnur forprófun á skimunartæki fyrir málþroska þriggja ára barna [Meistararitgerð, Háskóli Íslands]. Skemman. http://hdl.handle.net/1946/41609 

Sara Lovísa Halldórsdóttir, Aðalbjörg Guðmundsdóttir, Rán Þórisdóttir og Óskar Haukur Níelsson. (2022). Greinargerð: Starfshópur um þjónustu talmeinafræðinga við börn, tillögur um breytt fyrirkomulag. Stjórnarráð Íslands, Heilbrigðisráðuneytið. 

Suttora, C., Zuccarini, M., Aceti, A., Corvaglia, L., Guarini, A. og Sansavini, A. (2021). The effects of a parent-implemented language intervention on late-talkers’ expressive skills: The mediational role of parental speech contingency and dialogic reading abilities. Frontiers in Psychology, 12, 723366. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.723366

The Hanen Center. (2016). https://www.hanen.org/

The Western NSW Local Health District. (2024). Waiting for speech pathology. https://wnswlhd.health.nsw.gov.au/our-services/speech-pathology/ 

Walker, D., Sepulveda, S. J., Hoff, E., Rowe, M. L., Schwartz, I. S., Dale, P. S., Peterson, C. A., Diamond, K., Goldin-Meadowh, S., Levine, S. C., Wasik, B. H., Horm, D. M. og Bigelow, K. M. (2020). Language intervention research in early childhood care and education: A systematic survey of the literature. Early Childhood Research Quarterly, 50, 68-85. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2019.02.010