Gervigreind sem stuðningstæki fyrir börn með málþroskaröskun

 

 

Málþroskaröskun (DLD) hefur umtalsverð áhrif á daglegt líf barna, bæði hvað varðar nám og einnig félagsleg samskipti. Með tilkomu gervigreindar (AI) opnast nýir og spennandi möguleikar í stuðningi við börn með DLD. Þessi tækni getur ekki aðeins aðlagað námsefni að þörfum hvers barns heldur einnig veitt endurgjöf jafnóðum á framburð ásamt því að geta hjálpað til við félagsfærniþjálfun í öruggu umhverfi.

Við vitum að börn með DLD þurfa oft sérstakan stuðning við að tileinka sér tungumálið, bæði í töluðu og rituðu máli. Þau eiga gjarnan erfitt með að skilja flókin fyrirmæli, læra ný orð og beita réttri setningaskipan. Hefðbundnar kennsluaðferðir geta verið ófullnægjandi fyrir þessi börn, sem þurfa oft einstaklingsmiðaða nálgun og endurteknar æfingar til að ná tökum á tungumálinu.

Í þessari grein verður skoðað hvernig gervigreind getur stutt við börn með DLD og bætt bæði námsárangur þeirra og félagsfærni. Kafað verður ofan í það hvernig AI getur aðlagað námsefni, veitt endurgjöf jafnóðum og skapað öruggt æfingaumhverfi fyrir félagsleg samskipti. Einnig verður litið til framtíðar og rýnt í hvernig áframhaldandi þróun gervigreindar getur opnað enn fleiri möguleika í stuðningi við börn með DLD.

 

Einstaklingsmiðuð nálgun með gervigreind

Þó að notkun gervigreindar, við þjálfun á íslensku tali og máli, sé enn á frumstigi eru spennandi tækifæri framundan og áhugavert að vita hvort AI geti hjálpað börnum með DLD að ná betri tökum á málinu með einstaklingsmiðaðri nálgun.

Á Íslandi er verið að stíga fyrstu skrefin í þessa átt. Þótt að enn séu ekki komin fullþróuð AI-kerfi fyrir íslensku eru til staðar tæknilausnir sem geta aðlagað námsefni að getu barnsins. Þetta eru til dæmis forrit sem fylgjast með framvindu nemandans og stilla erfiðleikastig verkefna eftir árangri. 

 

Hvað varðar málfærniæfingar á enskri tungu getur gervigreind:

– Greint nákvæmlega hvaða beygingarform barnið á í erfiðleikum með

– Búið til sérsniðnar æfingar fyrir setningafræði

– Aukið erfiðleikastig smám saman eftir því sem barnið sýnir framfarir

– Tengt æfingar við áhugasvið barnsins til að auka áhuga og einbeitingu

 

Endurgjöf á framburð, sem gefin er jafnóðum, er annað svið þar sem gervigreind hefur sýnt mikla möguleika. Í gegnum raddgreiningu getur tæknin:

– Hlustað á framburð barnsins og borið hann saman við réttan framburð

– Veitt nákvæma leiðsögn um hvernig á að mynda hljóðin rétt jafnóðum

– Sýnt myndrænt hvernig tunga og varir eiga að hreyfast

– Fylgst með framförum yfir tíma

Í framtíðinni er vonast til að gervigreind geti unnið með íslenska málkerfið, greint veikleika í málnotkun og sniðið æfingar að þörfum hvers barns. Þar til það er hægt þarf að nýta þær lausnir sem við höfum nú þegar samhliða því að þróa nýjar lausnir fyrir íslenskt málumhverfi.

 

Sjónrænar og hljóðrænar lausnir

 

Börn með málþroskaröskun DLD njóta góðs af því að fá upplýsingar bæði sjónrænt og heyrnrænt. Nútímatækni býður upp á fjölbreyttar leiðir til að samþætta þessar nálganir. Spjaldtölvur og snjallsímar gera það auðvelt að sameina myndir, hreyfimyndir og hljóð á gagnvirkan hátt.

Sjónrænn stuðningur er öflugt verkfæri þegar kemur að kennslu barna með DLD. Hann getur verið í formi einfaldra myndaspjalda, myndasagna með myndrænum stuðningi  eða stafrænna mynda sem sýna daglegar athafnir og hugtök. Með tilkomu snjalltækja er hægt að gera þessi hjálpartæki gagnvirkari. Staða tækninnar í dag ætti að gera það mögulegt að þróa tækni þar sem börn geta snert mynd á skjá og heyrt réttan framburð orðs sem myndin táknar. Þetta eru allt forrit og öpp sem hægt er að þróa miðað við tæknina sem við höfum í dag. 

Hvað varðar talgervla og raddgreiningu er staðan flóknari fyrir íslensku. Þó að íslenskur talgervill sé til og í stöðugri þróun erum við ekki enn komin með fullþróað kerfi sem getur greint íslenskan framburð og veitt endurgjöf jafnóðum. Þetta er eitt af þeim sviðum þar sem þörf er á frekari þróun.

 

Talþjálfun og félagsfærni

Börn með DLD eiga oft í erfiðleikum með félagsleg samskipti við jafnaldra. Þau geta átt erfitt með að lesa í félagslegar aðstæður, halda uppi samræðum og taka þátt í hópastarfi. Tæknin getur hjálpað til með þessa þætti á ýmsan hátt.

Hefðbundnar talþjálfunaræfingar hafa verið færðar yfir á stafrænt form sem gerir börnum kleift að æfa sig heima með foreldrum. Þó við höfum ekki enn fullþróuð samskiptaforrit á íslensku eru til einfaldar lausnir eins og upptökuforrit þar sem börn geta tekið upp tal sitt, hlustað á sig og æft framburð með aðstoð foreldra eða talmeinafræðinga.

Hvað varðar félagsfærni er hægt að nýta myndbandssögur og gagnvirka leiki til að kenna félagsleg samskipti. Þessi tæki geta sýnt dæmi um viðeigandi viðbrögð í ýmsum félagslegum aðstæðum og leyft börnunum að æfa sig í öruggu umhverfi.

 

Tæknilausnir í notkun

Þó að gervigreind fyrir íslenska tal- og málþjálfun sé enn í þróun eru nú þegar margar áhugaverðar tæknilausnir í boði sem geta hjálpað börnum með DLD. Þessar lausnir spanna allt frá einföldum texta-í-tal forritum yfir í flóknari gervigreindarlausnir sem geta átt samskipti við börnin og aðlagað sig að þeirra þörfum.

Aðgengislausnir fyrir lestur og skilning

Helperbird (https://www.snjallkennsla.is/helperbird) er dæmi um framúrskarandi aðgengisviðbót fyrir vafra og snjalltæki sem getur breytt texta í tal, aðlagað leturgerðir og litasamsetningar og gert veflestur aðgengilegri fyrir börn með DLD. Speechify er annað vinsælt forrit sem les upp texta með náttúrulegri raddmyndun og gerir börnum kleift að hlusta á texta á sínum hraða. Þessar lausnir eru sérstaklega gagnlegar fyrir börn sem eiga erfitt með lestur en geta tileinkað sér efni vel í gegnum hlustun.

Gervigreindarstudd samskipti

ChatGPT, bæði í vafra og snjallsímum, hefur opnað nýja möguleika í tal- og málþjálfun. Börnin geta átt samskipti við gervigreindina á sínum forsendum, æft sig í að móta spurningar og svör, og fengið útskýringar á hugtökum sem þau skilja ekki. Hægt er að búa til sérstök GPT spjallmenni með það að markmiði að styðja við málþroska og félagsfærni. Þessi spjallmenni geta útskýrt flókin hugtök á einfaldan hátt, æft samtöl við börnin og veitt þeim endurgjöf á málnotkun.

Með tilkomu íslensku í ChatGPT hefur opnast ný vídd í tal- og málþjálfun fyrir íslensk börn með DLD. Nú geta þau æft sig í að eiga samskipti á móðurmáli sínu við gervigreind sem skilur og svarar á íslensku. Þetta er sérlega mikilvægt þar sem börn með DLD þurfa oft mikla æfingu í að móta spurningar og svör á sínu móðurmáli.

Myndræn úrvinnsla og útskýringar

Ein áhugaverðasta nýjungin er samþætting myndavéla snjallsíma við gervigreind. Börn geta beint myndavélinni að hlut eða aðstæðum og fengið útskýringar frá gervigreindinni um það sem þau sjá samtímis. Þetta getur hjálpað þeim að byggja upp orðaforða og skilning á umhverfi sínu. Keypta útgáfan af ChatGPT býður upp á þessa frábæru viðbót við nýtingu gervigreindarinnar. Fyrir börn með DLD, sem oft læra best í gegnum sjónrænar vísbendingar, er þetta öflugt verkfæri til að tengja saman orð og raunverulega hluti.

Stuðningur við ritun og textavinnslu

SwiftKey lyklaborðið með innbyggðum leiðréttingum er dæmi um tækni sem getur hjálpað börnum með DLD við ritun. Lyklaborðið lærir á málnotkun barnsins og kemur með viðeigandi tillögur að orðum og setningum. Þetta getur aukið sjálfstraust barna í skriflegum samskiptum og hjálpað þeim að leiðrétta algengar villur í málnotkun.

Þjálfun í gegnum samtöl

Ein mikilvægasta nýjungin er möguleikinn á að þjálfa málnotkun og félagsfærni í gegnum samtöl við gervigreind. Þessi aðferð býður upp á:

 

• Þolinmóðan samtalsfélaga sem getur endurtekið sömu samræðurnar aftur og aftur
• Möguleika á að æfa mismunandi samskiptaaðstæður í öruggu umhverfi
• Tækifæri til að læra ný orð og hugtök í samhengi
• Endurgjöf á málnotkun og setningaskipan jafnóðum

 

Þessi samtalsmiðaða nálgun er sérstaklega gagnleg fyrir börn með DLD þar sem þau geta æft sig á sínum hraða, án þess að finna fyrir félagslegum þrýstingi eða kvíða sem oft fylgir samskiptum við jafnaldra.

 

Framtíðarhorfur og hvatning til foreldra

 

Þróun gervigreindar fyrir íslensku er í fullum gangi og framtíðarhorfur eru spennandi. Með aukinni áherslu á máltæknilausnir fyrir íslensku má búast við að á næstu árum komi fram öflugri tæki til málgreiningar og talþjálfunar. Verkefni eins og Málrómur og þróun íslenskrar málgreindar eru mikilvæg skref í þessa átt.

Framtíðarsýnin er að börn með DLD geti notað tæknina til að fá einstaklingsmiðaða aðstoð, bæði í skólanum og heima. Þetta gæti falið í sér gervigreind sem skilur og vinnur með íslenskt mál, getur greint framburð og veitt endurgjöf samtímis og aðlagað námsefni að þörfum hvers barns.

Þó er mikilvægt að hafa í huga að tæknin mun aldrei koma að fullu í stað mannlegs stuðnings. Hún er fyrst og fremst hjálpartæki sem getur aukið við og styrkt þá kennslu og þjálfun sem fram fer hjá kennurum, talmeinafræðingum og öðrum fagaðilum.

Hvatning til foreldra

Ég vil hvetja foreldra barna með DLD til að kynna sér þær tæknilausnir sem eru í boði og prófa að nota þær með börnum sínum. Gervigreind getur verið ómetanlegt hjálpartæki í daglegri tal- og málþjálfun en mikilvægt er að nálgast notkun hennar á skipulagðan hátt:

 

1. Byrjið á einföldum verkefnum og aukið erfiðleikastigið smám saman
2. Setjið raunhæf markmið og fylgist með framförum
3. Notið tæknina sem viðbót við aðra málörvun, ekki sem staðgengil
4. Verið virk í að ræða við barnið um það sem það er að læra
5. Deilið reynslu ykkar með kennurum og talmeinafræðingum barnsins

 

Hægt er að nýta gervigreind á fjölbreyttan hátt í daglegu lífi, til dæmis með því að :

– Lesa sögur saman og nota gervigreind til að útskýra ný orð og hugtök

– Æfa samtöl og félagsfærni í gegnum öruggt umhverfi gervigreindar

– Nota myndavél snjallsímans og gervigreind til að kanna umhverfið og læra ný orð

– Hvetja til ritunar með aðstoð leiðréttingarforrita

Með réttri notkun getur gervigreind orðið mikilvægur hluti af stuðningskerfi barnsins og hjálpað því að ná betri tökum á málinu. Við hvetjum foreldra til að vera opnir fyrir þessum nýju tækifærum en um leið gagnrýnir og meðvitaðir um að tæknin er aðeins eitt af mörgum verkfærum sem styðja við málþroska barnsins.

Lokaorð

Framtíðin er björt fyrir börn með DLD þegar kemur að tæknistuðningi. Með samvinnu foreldra, fagfólks og tækni getum við skapað öflugt stuðningsnet sem hjálpar þessum börnum að ná sínum markmiðum í máltöku og félagsfærni. Mikilvægt er að halda áfram að þróa íslenskar tæknilausnir og aðlaga erlenda tækni að íslensku málumhverfi, því hver framför í þessum efnum getur haft jákvæð áhrif á líf fjölda barna með DLD.

 

Höfundur greinar er:

Bergmann Guðmundsson, verkefnastjóri í upplýsingatækni við Brekkuskóla og Giljaskóla

 

Í greininni er stuðst við eftirfarandi heimildir:

Georgiou, G. P. og Theodorou, E. (2024). Detection of developmental language disorder in Cypriot Greek children using a machine learning neural network algorithm. Journal of Technology in Behavioral Science. https://doi.org/10.1007/s41347-024-00460-4 

Guðríður Emma Steinþórsdóttir og Katrín Georgsdóttir. (2023). Áhrifaþættir málþroskaröskunar á félagsfærni og líðan barna. [óútgefin B.Ed. ritgerð]. Háskóli Íslands. http://hdl.handle.net/1946/45539 

Raisspour, N. (2024). The Role of AI and Adaptive Learning in Transforming English Language Teaching. https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4968283