Störf talmeinafræðinga á Geðheilsumiðstöð barna

Höfundur: Hrafnhildur Halldórsdóttir talmeinafræðingur

Í þessum pistli verður farið yfir starfsemi Geðheilsumiðstöðvar barna (GMB) og stiklað á stóru í starfi talmeinafræðinga þar. GMB varð til í apríl 2022 og starfar sem hluti af Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins (HH). Þegar GMB varð til sameinuðust Þroska- og hegðunarstöð og geðheilsuteymi fjölskylduverndar og til varð nýtt geðheilsuteymi fyrir börn. GMB veitir 2. stigs geðheilbrigðisþjónustu á landsvísu fyrir fjölskyldur með börn frá meðgöngu að 18 ára aldri. Miðstöðin sinnir greiningu, ráðgjöf og meðferð vegna geð- og þroskavanda barna og unglinga ásamt því að styðja við tengslamyndun foreldra og barna frá 0-5 ára. Hjá GMB starfar þverfaglegur starfshópur t.d. sálfræðingar, læknar, hjúkrunarfræðingar, félagsráðgjafar, iðjuþjálfar, fjölskyldufræðingar, atferlisfræðingur, heilbrigðisgagnafræðingur og talmeinafræðingar. Áhersla er lögð á gott viðmót og fjölskyldumiðaða þjónustu. GMB á reglulegt samstarf við þjónustuveitendur víðsvegar um landið og sinnir starfsþjálfun háskólanema á sviðinu. GMB heldur fræðslu- og meðferðarnámskeið fyrir foreldra og börn. Þátttakendur greiða fyrir námskeið, að öðru leyti er þjónusta GMB gjaldfrjáls.

Höfundur þessa pistils er talmeinafræðingur og hóf störf hjá GMB þann 1. febrúar 2023, fyrir þann tíma hafði enginn talmeinafræðingur starfað á GMB né innan HH.

Teymin á GMB

Á GMB starfa fjögur teymi auk stoðteymis sem sinnir skrifstofu- og móttökustörfum. Teymin eru: fjölskylduteymi 0-5 ára, tvö greiningarteymi sem skiptast í yngri og eldri barna teymi og ráðgjafar- og meðferðarteymi. Verkefni teymanna eru fjölbreytt en öll hafa þau að leiðarljósi fjölskyldumiðaða nálgun. 

Ráðgjafar- og meðferðarteymi veitir börnum og ungmennum að 18 ára aldri geðheilbrigðisþjónustu við miðlungs til alvarlegum geðrænum vanda sem þarfnast þverfaglegrar heilbrigðisþjónustu. Eðli þjónustu fer eftir alvarleika og samsetningu vandans og er hún metin í samráði við barn eða ungmenni og forráðamenn. Einnig veitir teymið ráðgjöf til fagaðila og annarra þjónustuaðila á landsvísu. Mælst er til að forvinna hafi átt sér stað og reynt hafi verið á úrræði í nærumhverfi barns/ungmennis áður en vísað er í ráðgjöf og/eða meðferð hjá GMB. Þjónustan er takmörkuð við ákveðinn tíma og miðar að því að tengja einstaklinga og fjölskyldur við aðra þjónustu í nærumhverfi eða í aðra viðeigandi þjónustu ef þörf er á. Nokkuð oft er málum sem hafa farið í gegnum greiningarteymin vísað í þetta teymi.  

Fjölskylduteymi 0-5 ára veitir þjónustu til verðandi foreldra og foreldra ungra barna (0–5 ára) sem þurfa tengslaeflandi meðferð vegna eigin vanlíðanar, flókins og/eða fjölþætts vanda og ef áhyggjur eru af líðan eða þroska barns. Markmið fjölskylduteymis 0-5 ára er að efla örugga tengslamyndun á milli foreldra og barns, að foreldrar greini eigin líðan og reynslu frá líðan og reynslu barnsins og bregðist við á viðeigandi hátt. 

Greiningarteymin eru tvö; Yngri barna teymi sem sinnir 6-12 ára börnum og Eldri barna teymi sem sinnir 13-18 ára börnum. Unnin er þverfagleg greining á taugaþroska- og geðrænum vanda svo sem ADHD, einhverfurófi, kvíða, hegðunarerfiðleikum og lyndisröskunum auk mismunagreiningar í tengslum við námsvanda, slakan vitsmunaþroska, málþroskavanda og félagsþætti. Markmið greiningar er kortlagning á vanda barnsins og hömlun og að skoða hvaða úrræði gagnast barninu og fjölskyldu þess. Nauðsynlegt er að frumgreining sálfræðings liggi fyrir og viðmið er að vitsmunaþroskamat sýni greind almennt yfir viðmiðum fyrir þroskahömlunarmörk. Þverfaglegur hópur kemur að greiningunum og tilgangur þeirra er að svara spurningum um hvort hamlandi frávik séu til staðar og ef svo er hvaða frávik það eru. Eftir greiningu er mælt með viðeigandi úrræðum og vísað í frekari meðferð ef þörf er á og ráðgjöf veitt til foreldra, grunnskóla og skólaþjónustu.

Störf talmeinafræðinga á GMB

Tveir talmeinafræðingar vinna á GMB. Þeir vinna þvert á öll teymin og sinna greiningum og ráðgjöf bæði til foreldra og nærumhverfis skjólstæðinganna en einnig til stálpaðra skjólstæðinga. Tilvísanir í málþroskamat koma ýmist frá teymisstjórum teymanna þegar verið er að úthluta málum eða frá sálfræðingum sem eru að vinna í einstökum málum og uppgötva að þörf er á málþroskamati samhliða öðrum athugunum eða meðferð. Stór hluti barna sem glímir við tilfinninga-, samskipta- og/eða hegðunarvanda eru með undirliggjandi málþroskavanda sem ekki hefur verið skoðaður og þau börn geta verið að greinast með málþroskaröskun DLD samhliða öðrum greiningum eða eingöngu. 

Á GMB er lögð áhersla á þverfaglega teymisvinnu þar sem mismunagreiningar skipta miklu máli og eru talmeinafræðingarnir hluti af bæði stórum og litlum teymisfundum með þeim fagaðilum sem koma að skjólstæðingum hverju sinni. Mismunagreiningar geta m.a. snúist um að greina á milli ADHD og málþroskaröskunar DLD eða einhverfu og DLD. Töluverður tími fer því í að ræða hvern og einn skjólstæðing sem talmeinafræðingarnir hitta. Einnig eru óteljandi þær fyrirspurnir sem koma frá samstarfsfólki um skjólstæðinga sem ekki hefur verið vísað til okkar talmeinafræðinganna, en spurningar um málþroska vakna ósjaldan upp í ferlinu. „Má ég spyrja þig um eitt?“ heyrist nokkrum sinnum í viku á skrifstofu talmeinafræðinga og er það mjög jákvætt. 

Þegar kemur að greiningum á málþroska höfum við verið að styðjast við margskonar greiningartæki. Þar liggur þó helsta áskorun starfsins þar sem það er ekki um auðugan garð að gresja þegar kemur að greiningartækjum, sérstaklega á eldri börnum. Sem hluti af heilsugæslunni höfum við aðgang að ung- og smábarnavernd og þannig hluta af þroskasögu barnanna en einnig er tekin ítarleg þroskasaga í viðtalsformi við foreldra innan teymanna. Fyrir liggja svo gögn úr frumgreiningu og leitast er við að afla upplýsinga frá aðilum sem koma að börnunum. Í beinni athugun hjá okkur talmeinafræðingum má nefna hversu mikilvægt það er að ná góðu málsýni sem þó getur verið töluverð áskorun að teknu tilliti til þess skjólstæðingahóps sem kemur á GMB. Einnig er mikilvægt að taka tillit til annarra einkenna taugaþroskafrávika, vitsmunaþroska og/eða fjöltyngis. Maður þarf því oft að vera við ýmsu búinn. Greiningarferlið getur tekið þó nokkurn tíma eingöngu vegna þess að barnið þarf sinn tíma til að fást til samvinnu eða einkennamyndin er svo flókin að teymisfundirnir verða margir og sífellt bætast fleiri athuganir eða símtöl við. 

Rödd talmeinafræðinga skiptir gríðarlegu máli, bæði sem hluti af einkennamynd og ef þörf er á mismunagreiningu þegar kemur að taugaþroskafrávikum. Þegar niðurstöður liggja fyrir er algengast að talmeinafræðingur skili niðurstöðum ásamt sálfræðingnum sem hefur haft umsjón með máli skjólstæðingsins, bæði til aðstandenda og barna, og í flestum tilfellum einnig til skóla. Dæmigerð vika hjá okkur talmeinafræðingunum inniheldur því greiningar, teymisfundi, skilaviðtöl til foreldra og barna, skilafundi til skóla, niðurstöðufundi með samstarfsfólki, ráðgjafartíma og svo að sjálfsögðu skýrslu- og nótuskrif, endalaust grufl og spjall og að bregðast við „má ég spyrja þig um eitt“. Starfið á GMB er því afar fjölbreytt, lifandi og gefandi. 

Það er von okkar í talmeinafræðiteyminu á GMB að teymið stækki á næstu árum og að við getum farið að bjóða upp á námskeið fyrir þau börn og ungmenni og fjölskyldur þeirra sem greinast með málþroskaröskun DLD eða málröskun sem hluta af einhverfu. Einnig langar okkur að efla ráðgjafarhluta starfsins til muna út á við og sérhæfa okkur enn frekar í mismunagreiningum. 

Höfundur er:

Hrafnhildur Halldórsdóttir talmeinafræðingur