Höfundar:
Þóra Sæunn Úlfsdóttir, talmeinafræðingur og verkefnastjóri hjá Miðju máls og læsis
Dröfn Rafnsdóttir, uppeldis- og menntunarfræðingur og deildarstjóri hjá Miðju máls og læsis
Orð eru ævintýri
Bókin Orð eru ævintýri var gefin út á haustmánuðum 2023. Aðdragandinn var að Helgi Grímsson, þáverandi sviðsstjóri Skóla- og frístundasviðs Reykjavíkurborgar, hafði samband við Miðju máls og læsis (MML), eftir hvatningu frá talmeinafræðingi, og óskaði eftir að hópurinn þar útbyggi bók fyrir börn á leikskólaaldri sem endurspeglaði íslenskan raunveruleika. MML fékk til liðs við sig námsbraut í talmeinafræði, Menntamálastofnun – sem í dag kallast Miðstöð menntunar og skólaþjónustu (MMS), leikskólana Laugasól og Blásali og Austurbæjarskóla. Jafnframt sóttu starfsmenn MML um styrki svo hægt væri að hefja vegferðina.
Markmið bókarinnar var að gefa ungum börnum og börnum sem eru að læra íslensku sem annað tungumál aðgang að grunnorðaforða í íslensku út frá margskonar þemum sem endurspegla fjölbreyttan veruleika íslensks samfélags.
Orðin sem valin voru í bókina Orð eru ævintýri byggja á rannsóknum dr. Jóhönnu Thelmu Einarsdóttur, prófessors í talmeinafræði við HÍ, á samtölum barna. Í bókinni Tíðni orða í tali barna er samantekt á orðum sem börn á aldrinum tveggja og hálfs árs til tæplega átta ára (2;6-7;11) notuðu í 451 málsýni. Í fyrrnefndri bók er listi yfir orðin sem börnin notuðu og hversu oft hvert orð kom fyrir, en börn læra þau orð og þær beygingarmyndir orða sem eru algengar í málumhverfi þeirra fyrr en orð sem eru sjaldgæfari í málinu (Jóhanna Thelma Einarsdóttir o.fl., 2019). Þessar upplýsingar voru hafðar til hliðsjónar við val á orðum ásamt viðmiðum um aldur barnanna. Jóhanna Thelma fékk Samfélagsstyrk HÍ sem gerði henni kleift að ráða nema í talmeinafræði sem vann lista yfir orð. Í upphafi var miðað við að orðin þyrftu að vera 1000 talsins og byrjaði Rannveig Gestsdóttir, sem þá var talmeinafræðinemi, að raða þeim eftir tíðni og á hvaða aldri orðin komu inn í mál barna þegar það var hægt. Valdi hún 1168 orð sem varð grunnurinn að þeim orðaforða sem kemur fyrir í bókinni.
Val á þemum sem endurspegla íslenskt samfélag var að mestu leyti í höndum starfsmanna MML í samvinnu við Rannveigu. Þemun voru valin út frá orðunum sem börnin notuðu en jafnframt fór fram rýni á hvað einkenndi íslenskt samfélag. Orðalistarnir undir hverju þema voru margyfirfarnir. Nokkrum orðum sem ekki komu fyrir í málsýnum en þóttu skipta máli fyrir þemun var bætt við.
Miðstöð menntunar og skólaþjónustu sá um myndvinnslu og var myndritstjórn í höndum Kristínar Rögnu Gunnarsdóttur. Teiknarar voru Blær Guðmundsdóttir, Böðvar Leós, Elín Elísabet Einarsdóttir og Sigmundur Breiðfjörð Þorgeirsson. Myndhöfundar teiknuðu myndir sem tengdust öllum þemunum ásamt smámyndum sem raðað var í kringum myndirnar á hverri opnu og tengjast efni þeirra.
Aftast í bókinni eru stuttar leiðbeiningar til foreldra og hvatning um að nota bókina til að efla málþroska barna. Bókin er fyrsta námsefni sem MMS gefur út fyrir börn á leikskólaaldri og er vel til þess fallin að byggja brú á milli heimilis og skóla.
Samhliða útgáfu bókarinnar voru unnir hugmyndabankar hugsaðir fyrir annars vegar starfsmenn í leikskólum og hins vegar kennara sem kenna íslensku sem annað tungumál (ÍSAT) í grunnskólum. Þessir hugmyndabankar voru unnir í samstarfi við leikskólakennara og ÍSAT kennara.
Hugmyndabankarnir byggðu á að skapa námsefni út frá hverri opnu bókarinnar og áhersla var lögð á eflingu orðaforða og hvatt til samtals við börnin.
Ákveðið var að hafa sömu áhersluatriði við allar opnur í hugmyndabanka leikskólans. Undir hverju þema voru settar fram hugmyndir að umræðum til að ræða við börnin, hugmyndir að leikjum og sköpun, tillögur að vinnu með tónlist og stundum ítarefni. Til viðbótar bjó Kristín Ragna til stuttar sögur sem fylgja hverri opnu þar sem horft er á efnið með augum kattarins Kúra. Hann er eina fasta sögupersónan í bókinni og kemur fyrir á öllum opnum. Sögurnar bjóða upp á frekari umræður um orðaforða svo sem að ræða merkingu orðanna „litskrúðugur“ og „kynjaverur“ og orðtaksins „í kappi við tímann“.
Í hugmyndabanka fyrir grunnskóla – ÍSAT, voru einnig settar fram fjölmargar hugmyndir fyrir kennara nemenda með íslensku sem annað mál til að nýta bókina. Þar koma fram tillögur að verkefnum tengdum umræðum og orðaforða, ritun og sköpun og leikjum.
Í ferlinu við gerð bókarinnar var alltaf gert ráð fyrir að hægt væri að nálgast bókina rafrænt þar sem orðin væru þýdd á nokkur tungumál. Þannig gætu foreldrar séð orðið ritað á heimamáli sínu og íslenska útgáfu orðsins ásamt að heyra það sagt á íslensku. Brúarsmiðir MML þýddu orðin á sín heimamál og MMS bætti við þýðingu á dönsku. Nú er mögulegt að sjá orðin á 8 tungumálum ásamt íslensku með því að fara á tungumálavef bókarinnar.
Upphaflega var hugmyndin að bókin Orð eru ævintýri yrði gefin reykvískum börnum með prentunarleyfi fyrir öll sveitarfélög. Fljótlega breyttist sú hugmynd og unnið var ötullega að því að fá fjármagn til að öll börn í ákveðnum árgangi á Íslandi fengju bókina að gjöf.
Í desember 2024 höfðu fjórir árgangar barna fengið bókina þ.e. börn sem eru fædd 2018-2021. Hafist hefur verið handa við að afla fjár til að gefa fleiri árgöngum bókina.
Eftir útgáfu bókarinnar og leiðbeininganna vann Miðstöð menntunar og skólaþjónustu vef byggðan á efninu. Vefurinn kallast Orðatorg. Þar má finna tungumálavefinn, orðaleiki, rafbók, hugmyndabanka fyrir grunnskóla – ÍSAT, hugmyndabanka fyrir leikskóla og leiðbeiningar fyrir mynda- og orðaspjöld. Á Orðatorgsvefnum er allt efni tengt bókinni á einum stað.
Til viðbótar gaf MMS út tvö ný verkfæri. Það eru stór myndaspjöld (A3) af hverri opnu bókarinnar með tillögum að spurningum á bakhliðinni og mynda- og orðaspjöld af smámyndum bókarinnar sem hægt er að nýta á fjölbreyttan hátt. Allir leikskólar landsins hafa fengið þetta viðbótarefni sent til sín. Á Orðatorginu má finna leiðbeiningar með mynda- og orðaspjöldunum og stóru myndaspjöldunum sem settar voru upp í tengslum við þætti aðalnámskrár leik- og grunnskóla.
Viðtökur við bókinni og fylgiefninu hafa verið mjög góðar. Í sumum leikskólum er byrjað að nota efnið skipulega t.d. með því að taka fyrir ákveðnar opnur í bókinni og vinna út frá þeim á fjölbreyttan hátt bæði úti og inni. Í nokkrum grunnskólum var bókin gefin öllum börnum í fyrsta bekk. Unnið var með bókina allan veturinn og fengu þau hana síðan með sér heim að vori. Auk þess hefur frést af bæði foreldrum og starfsmönnum með erlendan bakgrunn sem nota bókina til að læra íslenskan grunnorðaforða. Þeir nota Orðatorgið með bókinni og bæta þannig við orðaforða sinn. Börnum finnst bókin skemmtileg. Oftast byrja þau á að fylgjast með Kúra og finna hann á hverri opnu. Einnig finnst þeim gaman að para saman smámyndirnar við stóru myndina á opnunni. Þessir leikir gefa tilefni til að ræða heiti hluta og notkun þeirra ásamt því að finna samheiti og andheiti og fleira. Góð hugmynd er að endurtaka verkefnið aftur og aftur. Þannig eflist orðaforði barna.
Höfundar eru:
Þóra Sæunn Úlfsdóttir, talmeinafræðingur og verkefnastjóri hjá Miðju máls og læsis
Dröfn Rafnsdóttir, uppeldis- og menntunarfræðingur og deildarstjóri hjá Miðju máls og læsis
Heimildir:
Jóhanna Thelma Einarsdóttir, Anna Lísa Pétursdóttir og Íris Dögg Rúnarsdóttir. (2019). Tíðni orða í tali barna. Háskólaútgáfan, Reykjavík.
